فتوح البلدان

فتوح البُلدان

کتابی نوشته احمد بن یحیی بلاذری است. بخش مهمی از این کتاب مربوط به ایران است.

کتاب فتوح البلدان، آخرین کتابی عمده‌ای است که درباره فتوحات مسلمانان به دست ما رسیده است. برخی این کتاب را از همه کتاب‌هایی که در اطراف این موضوع نوشته شده است، برتر می‌دانند.

مسعودی در مروج‌الذهب می‌گوید: در باب فتوح، کتابی بهتر از کتاب بلاذری نمی‌شناسیم.

اساس نوشتن کتاب‌هایی مانند فتوح البلدان و اصولاً از نوع فتوح در تاریخ نویسی مسلمانان به ویژه در سده ۲ق، خود گونه‌ای نیاز اداری و مالیاتی بود. در چارچوب قوانین اسلامی بسیار مهم بود که دانسته شود کدام سرزمین با زور یا با صلح در زمره متصرفات مسلمانان درآمده است، زیرا بنابر چگونگی تصرف آن، اقوام تابع می‌بایست، خراج، جزیه یا عشر می‌پرداختند. بدین‌سان نوعی تاریخ‌نویسی که مربوط به تاریخ فتوحات مسلمین بود، بوجود آمد که از نامی‌ترین آنها فتوح البلدان است.  از ویکی‌پدیا

ترجمه‌اى فارسى به قلم دكتر محمد توكل

مقدمه مترجم در سه بخش تنظيم شده است: 1- زندگى بلاذرى، 2- آثار بلاذرى، 3- كتاب فتوح‌البلدان؛ كه به جهت اهميت اين مطالب خلاصه‌اى از آن ارائه مى‌شود:

مترجم در رابطه با زندگى بلاذرى معتقد است كه اطلاعاتى كه منابع تاريخى پيرامون شخصيت و حيات بلاذرى در اختيار ما قرار مى‌دهند، با درجاتى از افسانه و ابهام درآميخته و اين عامل بر روى پژوهش‌هاى دوران معاصر نيز خالى از تأثير نبوده است. وى در اين بخش سعى دارد كه برخى از پرده‌هاى ابهام و افسانه را از واقعيت زندگى بلاذرى كنار زند و با توجه به چنين هدفى ناگزير است، خلاف روش متداول نكات و مسائلى را راجع به زندگى بلاذرى به تفكيك بيان كند. از جمله مسائلى كه مترجم به چگونگى پديد آمدن داستان بى‌پايه نوشيدن شربت بلاذر مى‌پردازد و در آخر چنين نتيجه مى‌گيرد كه افسانه ياد شده، لااقل در قرن دوم پس از مردن بلاذرى پديد آمده است. اثبات ايرانى بودن بلاذرى با دلائل متقن، شيوخ و شاگردان و سفرهاى بلاذرى از ديگر مطالب اين بخش است.

از جمله تأليفات بلاذرى كه ذكر آنها در منابع موجود به جاى مانده، چهار اثر زير است: فتوح‌البلدان، فتوح‌البلدان بزرگ، انساب‌الاشراف و عهد اردشير. در اين بخش پيرامون سه كتاب از اين چهار كتاب توضيح داده شده و درباره كتاب فتوح‌البلدان كه كتاب حاضر است، ضمن بخش سوم سخن گفته است. مترجم بر اين باور است كه «فتوح‌البلدان بزرگ» كه ابن‌نديم ذكر كرده است، شكل گسترده و بسيار جامع‌ترى از كتاب فتوح‌البلدان كنونى بوده است كه به گفته ابن‌نديم، بلاذرى نتوانسته است آن را به پايان رساند؛ و به هر حال تا اين زمان اثرى از آن در جايى به دست نيامده و تصور عمومى بر اين است كه اين كتاب از ميان رفته است.

خوشبختانه كتاب فتوح‌البلدان به طور كامل از ابتدا تا انتها به جاى مانده و جز در چند مورد جزئى تقريباً سالم و دست نخورده، به زمان حاضر انتقال يافته است. اين اثر برخلاف شيوه تاريخ‌نگارانى؛ مانند: طبرى، ابن‌اثير، ذهبى و ديگران كه به وقايع‌نگارى‌هاى سالانه و دوره‌اى پرداخته‌اند، برحسب بلاد مختلف تنظيم شده و تاريخ اين بلاد را از نخستين زمان‌هاى توجه مسلمانان به گشودن و تصرف هر يك از آنها آغاز كرده و غالباً تا عصر خويش ادامه داده است. از ديگر نوآورى‌هاى ديگر اين كتاب فقد مقدمه است. تقريباٌ تمامى تاريخ‌نويسان قديم فصل مشبعى از كتاب را قبل از هر چيز به نقل افسانه‌هاى قوم يهود اختصاص داده‌اند؛ ولى بلاذرى پس از ذكر نام پروردگار به جاى همه اين كارها در چند سطر شيوه كار خود را تشريح كرده و بلافاصله به اصل مطلب مى‌پردازد و حتى يك جمله از آن گونه كه در كتاب‌هاى ديگر فصل‌ها به آن اختصاص داده شده، به كار نبرده است. اين كتاب كمتر از هر اثر تاريخى ديگرى از افسانه‌ها – از جمله افسانه‌هاى عبرى – تأثير پذيرفته است.

بررسى روش بلاذرى، همه جانبه بودن كتاب و اهميت آن به لحاظ علوم جغرافيا و انساب از ديگر مطالب مفيدى كه در اين بخش مورد مطالعه قرار گرفته است.

 

مترجم تلاش كرده است كه در عين سليس و روانى با نثرى ادبى كه با آثار تاريخى همخوانى بيشترى دارد كار را به انجام رساند و در اين جهت موفق بوده است. از جمله نكات ديگرى كه لازم است خواننده به آنها توجه كند بدين شرح است:

 

زيرنويس‌هاى كتاب از مترجم است. قسمت اعظم اين زيرنويس‌ها جهت توضيح مطالب متن آورده شده، زيرا بلاذرى در اين كتاب شيوه اختصار به كار برده و اين شيوه ممكن است، سبب ابهام گردد. در مواردى نيز زيرنويس‌ها به خاطر رفع توهماتى است كه نسبت به برخى عنوان‌ها و واژه‌ها وجود دارد و مترجم دلائل صحت نظر خود را پيرامون آنها بيان داشته است.

در همه موارد سعى شده است كه هر گونه توضيح يا اظهار نظر از سوى مترجم تا حد امكان بر منابع تاريخى و مراجع معتبر استوار گردد.

برخى واژه‌ها كه مفهوم اصطلاحى مركب و نسبتاً پيچيده‌اى داشته و ترجمه آنها به لغات ديگر سبب بدفهمى يا نارسايى مطلب مى‌شده است، به گونه اصلى خود نقل شده و در عوض مفهوم آنها ذيل صفحات بيان گرديده است.

تلفظ اسامى خاص متن براى همگان آسان نخواهد بود و از سويى كاربرد علائم در تمام موارد نيز كار سهلى نيست، لذا جمع دو مقصود به عمل آمد و در فهرست اعلام بسيارى از نام‌ها با علائم لازم آورده شد تا در صورت تمايل به آن رجوع شود.

فهارسى كه در پايان كتاب آمده، به ترتيب عبارت است از: 1- نام‌ها، 2- مكان‌ها، 3- جنگ‌ها، صلح‌ها، فتح‌ها و عهدنامه‌ها، 4- كتاب‌ها و نشريه‌ها، 5- نام‌هاى متفرق.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *