نهضت شعوبیه در اندیشه اشپولر

«یا ایهاالناس اناخلقناکم من ذکر و انثی و جعلنا کم شعوباً و قبائل لتعارفوا انّ اکرمکم عندالله اتقیکم» (حجرات ـ 13)
ای مردم ما همة شما را از یک زن و مرد آفریدیم و شما را گروهها و قبیله‌ها قرار دادیم تا بدین وسیله یکدیگر را بشناسید. گرامی ترین شما‌ نزد خدا پرهیزکارترین شماست.
بعد از تسلط امویان و سیاست ضد اسلامی آنان عنصر عربیت پیش کشیده شد و سایر اقوام غیر عرب به خصوص ایرانیان به مبارزه با‌ آن پرداختند.

اشپولر در کتاب خود<<جهان اسلام>> چنین آورده:

تصمیم هارون الرشید به اینکه سرزمینهای شرقی امپراطوری را به پسر خویش مامون واگذار کند ممکن است تا حدی مبنی بر قبول این نکته بوده باشد که قوم ایرانی را دیگر نمیتوان بلا واسطه از بغداد اداره کرد.

او می افزاید: این امر مخصوصا” در خراسان که از لحاظ جغرافیایی پرت افتاده و منزوی بود صدق می کرد.در خراسان و ماوراءانهر، ایرانیان تا آنجا که راه طبقه نجبای اراضی خویش را در قبول اسلام سنی در همان اوایل امر تا حد زیادی دنبال کردند ،بزودی به زندگی فرهنگی و اجتماعی عمومی کشور خلفا ملحق گشتند . از سوی دیگر ، ولایات مهم جنوبی فارس ،آئین زرتشت دوام بیشتری آورد و هرج و مرج خوارج و سایر پریشانیها و سرانجام این نکته که شکل تشیع اسلام از خیلی قدیم در نواحی مرکزی ایران، از جمله قم، ریشه گرفته بود شاید مانعی در راه تاثیر متقابل تمدن اسلامی بوجود می آورد. اشپولر ، جهان اسلام، ص99،100

فتوح البلدان

فتوح البُلدان

کتابی نوشته احمد بن یحیی بلاذری است. بخش مهمی از این کتاب مربوط به ایران است.

کتاب فتوح البلدان، آخرین کتابی عمده‌ای است که درباره فتوحات مسلمانان به دست ما رسیده است. برخی این کتاب را از همه کتاب‌هایی که در اطراف این موضوع نوشته شده است، برتر می‌دانند.

مسعودی در مروج‌الذهب می‌گوید: در باب فتوح، کتابی بهتر از کتاب بلاذری نمی‌شناسیم.

اساس نوشتن کتاب‌هایی مانند فتوح البلدان و اصولاً از نوع فتوح در تاریخ نویسی مسلمانان به ویژه در سده ۲ق، خود گونه‌ای نیاز اداری و مالیاتی بود. در چارچوب قوانین اسلامی بسیار مهم بود که دانسته شود کدام سرزمین با زور یا با صلح در زمره متصرفات مسلمانان درآمده است، زیرا بنابر چگونگی تصرف آن، اقوام تابع می‌بایست، خراج، جزیه یا عشر می‌پرداختند. بدین‌سان نوعی تاریخ‌نویسی که مربوط به تاریخ فتوحات مسلمین بود، بوجود آمد که از نامی‌ترین آنها فتوح البلدان است.  از ویکی‌پدیا

ترجمه‌اى فارسى به قلم دكتر محمد توكل

مقدمه مترجم در سه بخش تنظيم شده است: 1- زندگى بلاذرى، 2- آثار بلاذرى، 3- كتاب فتوح‌البلدان؛ كه به جهت اهميت اين مطالب خلاصه‌اى از آن ارائه مى‌شود:

مترجم در رابطه با زندگى بلاذرى معتقد است كه اطلاعاتى كه منابع تاريخى پيرامون شخصيت و حيات بلاذرى در اختيار ما قرار مى‌دهند، با درجاتى از افسانه و ابهام درآميخته و اين عامل بر روى پژوهش‌هاى دوران معاصر نيز خالى از تأثير نبوده است. وى در اين بخش سعى دارد كه برخى از پرده‌هاى ابهام و افسانه را از واقعيت زندگى بلاذرى كنار زند و با توجه به چنين هدفى ناگزير است، خلاف روش متداول نكات و مسائلى را راجع به زندگى بلاذرى به تفكيك بيان كند. از جمله مسائلى كه مترجم به چگونگى پديد آمدن داستان بى‌پايه نوشيدن شربت بلاذر مى‌پردازد و در آخر چنين نتيجه مى‌گيرد كه افسانه ياد شده، لااقل در قرن دوم پس از مردن بلاذرى پديد آمده است. اثبات ايرانى بودن بلاذرى با دلائل متقن، شيوخ و شاگردان و سفرهاى بلاذرى از ديگر مطالب اين بخش است.

از جمله تأليفات بلاذرى كه ذكر آنها در منابع موجود به جاى مانده، چهار اثر زير است: فتوح‌البلدان، فتوح‌البلدان بزرگ، انساب‌الاشراف و عهد اردشير. در اين بخش پيرامون سه كتاب از اين چهار كتاب توضيح داده شده و درباره كتاب فتوح‌البلدان كه كتاب حاضر است، ضمن بخش سوم سخن گفته است. مترجم بر اين باور است كه «فتوح‌البلدان بزرگ» كه ابن‌نديم ذكر كرده است، شكل گسترده و بسيار جامع‌ترى از كتاب فتوح‌البلدان كنونى بوده است كه به گفته ابن‌نديم، بلاذرى نتوانسته است آن را به پايان رساند؛ و به هر حال تا اين زمان اثرى از آن در جايى به دست نيامده و تصور عمومى بر اين است كه اين كتاب از ميان رفته است.

خوشبختانه كتاب فتوح‌البلدان به طور كامل از ابتدا تا انتها به جاى مانده و جز در چند مورد جزئى تقريباً سالم و دست نخورده، به زمان حاضر انتقال يافته است. اين اثر برخلاف شيوه تاريخ‌نگارانى؛ مانند: طبرى، ابن‌اثير، ذهبى و ديگران كه به وقايع‌نگارى‌هاى سالانه و دوره‌اى پرداخته‌اند، برحسب بلاد مختلف تنظيم شده و تاريخ اين بلاد را از نخستين زمان‌هاى توجه مسلمانان به گشودن و تصرف هر يك از آنها آغاز كرده و غالباً تا عصر خويش ادامه داده است. از ديگر نوآورى‌هاى ديگر اين كتاب فقد مقدمه است. تقريباٌ تمامى تاريخ‌نويسان قديم فصل مشبعى از كتاب را قبل از هر چيز به نقل افسانه‌هاى قوم يهود اختصاص داده‌اند؛ ولى بلاذرى پس از ذكر نام پروردگار به جاى همه اين كارها در چند سطر شيوه كار خود را تشريح كرده و بلافاصله به اصل مطلب مى‌پردازد و حتى يك جمله از آن گونه كه در كتاب‌هاى ديگر فصل‌ها به آن اختصاص داده شده، به كار نبرده است. اين كتاب كمتر از هر اثر تاريخى ديگرى از افسانه‌ها – از جمله افسانه‌هاى عبرى – تأثير پذيرفته است.

بررسى روش بلاذرى، همه جانبه بودن كتاب و اهميت آن به لحاظ علوم جغرافيا و انساب از ديگر مطالب مفيدى كه در اين بخش مورد مطالعه قرار گرفته است.

 

مترجم تلاش كرده است كه در عين سليس و روانى با نثرى ادبى كه با آثار تاريخى همخوانى بيشترى دارد كار را به انجام رساند و در اين جهت موفق بوده است. از جمله نكات ديگرى كه لازم است خواننده به آنها توجه كند بدين شرح است:

 

زيرنويس‌هاى كتاب از مترجم است. قسمت اعظم اين زيرنويس‌ها جهت توضيح مطالب متن آورده شده، زيرا بلاذرى در اين كتاب شيوه اختصار به كار برده و اين شيوه ممكن است، سبب ابهام گردد. در مواردى نيز زيرنويس‌ها به خاطر رفع توهماتى است كه نسبت به برخى عنوان‌ها و واژه‌ها وجود دارد و مترجم دلائل صحت نظر خود را پيرامون آنها بيان داشته است.

در همه موارد سعى شده است كه هر گونه توضيح يا اظهار نظر از سوى مترجم تا حد امكان بر منابع تاريخى و مراجع معتبر استوار گردد.

برخى واژه‌ها كه مفهوم اصطلاحى مركب و نسبتاً پيچيده‌اى داشته و ترجمه آنها به لغات ديگر سبب بدفهمى يا نارسايى مطلب مى‌شده است، به گونه اصلى خود نقل شده و در عوض مفهوم آنها ذيل صفحات بيان گرديده است.

تلفظ اسامى خاص متن براى همگان آسان نخواهد بود و از سويى كاربرد علائم در تمام موارد نيز كار سهلى نيست، لذا جمع دو مقصود به عمل آمد و در فهرست اعلام بسيارى از نام‌ها با علائم لازم آورده شد تا در صورت تمايل به آن رجوع شود.

فهارسى كه در پايان كتاب آمده، به ترتيب عبارت است از: 1- نام‌ها، 2- مكان‌ها، 3- جنگ‌ها، صلح‌ها، فتح‌ها و عهدنامه‌ها، 4- كتاب‌ها و نشريه‌ها، 5- نام‌هاى متفرق.

درباره محمد بن موسی خوارزمی

ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی (زاده حدود سال ۷۸۰ میلادی در خوارزم و درگذشته ۸۵۰ میلادی احتمالا در عراق ) ریاضیدان، ستاره‌شناس، فیلسوف، جغرافیدان و مورخ شهیر ایرانی  در دوره عباسیان است. وی در حدود سال ۷۸۰ میلادی (قبل از ۱۸۵ قمری)  در خوارزم زاده شد. ابن ندیم و قفطی اصالت او را از خوارزم می‌دانند. شهرت علمی وی مربوط به کارهایی است که در ریاضیات، به‌ویژه در رشته جبر، انجام داده به طوری که هیچیک از ریاضیدانان سده‌های میانه مانند وی در فکر ریاضی تأثیر نداشته‌اند و وی را «پدر جبر» نامیده‌اند. .سایت ویکی پدیا فارسی

 طبری به وی لقب «المجوسی» می‌دهد که نسبت او را به مغان زرتشتی می‌رساند و گمان می‌رود پدران او و حتی خودش، باید تا مدتی بر این دین و آیین بوده باشند. با این حال از اسلام آوردن خوارزمی هم یقین حاصل شده چرا که در مقدمه کتاب جبرش از خویش تصویر مردی معتقد و متعصب به دین اسلام را معرفی می‌کند. وی در رساله جبر و المقابله خود آورده است:

«        خدایی که محمد (ص) را روزگاری به پیامبری فرستاد که پیوند مردم با پیامبران گسسته شد و حق ناشناخته ماند… ؛ پیامبری که با آمدنش کوردلان بینا شدند و گمراهان از هلاکت رهایی یافتند… ؛ خدا بر محمد و خاندانش درود فرستد         »

دو اثر «حساب الهند» و دیگری «الجبر و المقابله»

مسئول تهیه اطلسی از نقشه‌های آسمان و زمین بود. شاید وی از جمله کسانی بوده که در اندازه‌گیری طول نصف النهار کره زمین در دشت سنجار شرکت داشته است.

واثق خلیفه از قراری که ابن خردادبه حکایت می‌کند تحت تأثیر ذوق کنجکاوی، محمد بن موسی خوارزمی منجم را با عده‌ای به بیزانس فرستاد تا دربارة محل غاری که می‌گویند اصحاب کهف در آنجا مدفون شده‌اند تحقیق کند.

تاریخ و جغرافیا

کتابی نایافته ولی منتسب به خوارزمی تحت نام «التأریخ» و جغرافیای خوارزمی با عنوان صورةالارض، تمام آن عبارت از طول‌ها و عرض‌های شهرها و محل‌های مختلف روی ربع مسکون بود و در هر بخش جاها بر حسب «هفت اقلیم» مرتب شده بود که این تقسیم‌بندی پیشتر نیز سابقه داشت.

فهرست اسامی شهرها ،کوها و مختصات نقاط دو طرف استقرار آنها ،دریاها و مختصات با ذکر نقاط برجسته واقع بر خطهای کرانه‌ای و توصیف اجمالی آنها ،جزیره‌ها با ذکر مختصات مرکز وطول و عرض آنها،نقاط مرکزی نواحی جغرافیایی ،رودهابا ذکر نقاط برجسته و شهرهای واقع بر کرانه‌های آنها

فتاحی، قاسم و کیوان لولویی. «تعاملات علمی جهان اسلام و غرب در قرون اولیه هجری». فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ (محلات- ایران) سوم (۱۵).

جورج سارتن در کتاب مدخل تاریخ علم خود، نیمه نخست قرن نهم میلادی و قرن سوم هجری قمری را «عصر خوارزمی» نامیده است، و «اریستید مار» نوشته است: امروزه یک موضوع تاریخی را نمی‌توان انکار کرد که محمد بن موسی خوارزمی معلم واقعی ملل اروپایی جدید در علم جبر بوده است.  جشنوراه خوارزمی نام یک جشنواره علمی در ایران است که به منظور ارج نهادن به خدمات “ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی” با این نام در دو بخش دانش‌آموزی (تحت نام جشنواره جوان خوارزمی) و دانشجویی (تحت نام جشنواره بین‌المللی خوارزمی) برگزار می‌گردد.جرج ساترن. جلد یک. ۱۳۷۵. ۵۳۳.

 

چند مقاله از استادمحمدرضا شهیدی پاک – دکتری تخصصی تاریخ و تمدن ملل اسلامی، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

شهر های اسلامی در اسپانیا دوره اسلامی

اسپانیا با ورود دین اسلام به تدریج بوسیله شهرسازی و معماری اسلامی چهره شهرهای اسلامی پیدا کرد ، اندلس در ترکیب با فرهنگ و شهر سازی ومعماری گوتی سبک اندلسی دوره اسلامی پدید امد. تغییرات شهری در اسپانیا که با تغییر نام شهر اغازشد به تغییر در ماهیت و زبان و رفتار وپوشش و خوراک مردم منجر شد .

نقش بنی حفص در گسترش آموزش و نهاد های اموزشی در افریقیه

اروپا قرون و سطی شاهد ظهور جریان جهانی تعلیم و تربیت همزمان با ظهور اسلام است. اسلام تعلیم وتربیت را در ابعاد گوناگون آن توسعه داد و متون و شیوه ها و نهادهای آموزشی و تأسیسات تمدنی جدید تعلیم وتربیت تأسیس کرد. پژوهش حاضر بیان نمونه های گسترده و کامل از تعلیم و تربیت اسلامی است که نهادها و شیوه ها و مواد و متون درسی و اساتید در آن ذکر شده است و سیمایی از یک دوره از نظام تعلیم و تربیت اسلامی تر سیم شده است. این دوره از ادوار تاریخ تعلیم و تربیت ا سلامی که به وسیله دولت اسلامی حفصیان در افریقیه تأ سیس شد، جایگاه ویژه در تاریخ تعلیم و تربیت جهانی دارد زیرا نقش اسا سی در انتقال علوم و معارف به اروپا و تأ سیس نخستین نهادهای آموز شی به اروپا به ویژه در ایتالیا در نزدیکی مرزهای تونس پایتخت حفصیان دارد.

جلو ه های فرهنگ و تمدن اسلامی در عهد حکومت ودولت حفصیان

دولت چهار صد ساله حفصى پدیده سیاسى – اجتماعی قرون میانه است که در بسترى از مناسبات سیا سی و فرهنگی شکل گرفت.تحولات کمى و کیفى آموزشى، فرهنگى، علمى که در افریقیه دوره حفصى روى داد، علوم و معارف اسلامى و طب و علوم عقلى؛ چهره اى از فرهنگ دوره حفصى است. تشکیلات ادارى حفصى ها که نمونه کاملی از تشکیلات کلاسیک اسلامی است و کارآمدی آن دلیل برقرارى نظم و امنیت و آرامش در طى مدت مدید حکومت ان ها است.

کنترل رفتار ژیوپلیتیکی اقوام ایرانی جزیره با تاسیس شهرهای خلافتی قرون وسطی

نتیجه فروپاشی ساسانیان ، بحران مرزها وهژمونی اقوام علیه خلافت بودکه با انتقال پایتخت به کوفه ،در صدد استفاده از وضعیت ژیوپلیتیکی جزیره برآمد ،اماخارجی گرایی مزمن در فضای جزیره که در صفین شکل گرفت ان را عقیم کرد . قدرت های بزرگ همواره از موقعیت ژیوپلیتیکی جزیره که سلطه سیاسی خلافت درمصر، شاما ت و اناطولی و بین النهرین جنوبی را تامین می کرد، با شهر سازی و جابجایی اجباری جمعیت استفاده کرده اند. کارگزا ران خلافت نیز، پیرامون نقاط شهری جزیره، فضای حیاتی جدیدی را باتاسیس شهرهایی با نام عربی مانند واسط ،الرصافه و حدیثه ایجاد کردند .

عامل ژئو پلیتیک شهر وتشکیلات ان در نمونه قم قرون وسطی

از جمله واقعیت های جغرافیای سیاسی عملکردمهاجرت و تاسیس شهرو اعمال تقسیمات کشوری و ایجاد تأسیسات عمرانی و تشکیلات اداری و حکومتی واستفاده از نهادهای اموزشی به عنوان عامل ژئوپلیتیکی است. دولت اسلامی که در منطقه وسیعی از جهان قرون وسطی سلطه ییدا کرده بود، از زمان رسول خدا (ص) حاکمیت خود را با تاسیس شهرهایی که نقش اساسی در تعیین جغرافیای سیاسی مناطق فتح شده داشتند، تثبیت نمود واین شیوه رویه ثابت حکام مسلمان در حجاز، ایران، اندلس، مغرب، سند، ماوراء النهر گردید و پارادایم مهاجرت و کسب قدرت بوسیله تشکیلات حکومتی و آموزش، عامل تغییر چهره جغرافیای سیاسی مناطق مفتوحه در سراسر امپراطوری اسلامی شد و واحد جدید جغرافیایی در نقشه جهان پدید آمد که باعث تغییرات ماندگاری در جغرافیای سیاسی جهان شد. پژوهش حاضر به بررسی تغییرات جغرافیای سیاسی در منطقه جبال ایران در قرون وسطی پرداخته است و چگونگی پیدایش شهر در قرون وسطی را در یک شهر اسلامی با پیشینه باستانی بررسی نموده است. شهر قم که در مرکز تحولات منطقه جبال قرار داشت، نمونه تأسیس و توسعه شهر در آغاز دوره اسلامی بوسیله فاتحان و مهاجران است که پیدایش آن با تغییرات ژئوپلیتیکی ماندگاری در جغرافیای جهان اسلام همراه شده است. این شهر که در دوره ساسانی، ایرانو ثارت کواذ، نام داشت در دوره اسلامی بوسیله توسعه آموزش های شیعی و تشکیلات اداری و مهاجرت، نقش محوری در تغییرات ژئوپلیتیکی ایران بدست آورد و نقطه آغاز ژئوپلیتیک تشیع در جهان اسلام شد.

عناوین تحقیق

بنا داریم تحقیقی مختصر در موضاعات زیر جهت ارائه در کلاس های درس استاد دکتر شهیدی پاک انجام دهیم:

تاریخ و تمدن اسلامی ( عنوان تحقیق : خوارزمی)

قرائت متون تاریخی به زبان فارسی (عنوان تحقیق : تاریخ بخارا)

تاریخ تحولات سیاسی از ورود اسلام تا پایان حکومت علویان طبرستان ( عنوان تحقیق : فتوح البلدان )

دانشجوی رشته تاریخ دانشگاه آزاد تهران مرکزی : محسن رضائی